İşyerinde Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? Tam Rehber

Risk değerlendirmesi, işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşme ihtimallerinin ve olası sonuçlarının analiz edilmesi ve alınacak önlemlere karar verilmesi sürecinin bütünüdür. Amacı, reaktif (olay olduktan sonra müdahale eden) bir yaklaşım yerine proaktif (olay olmadan önce önlem alan) bir yaklaşım sergilemektir.

Bir işyerinde risk değerlendirmesi yapılmasının başlıca üç temel nedeni vardır: yasal zorunluluklar, ahlaki sorumluluklar ve ekonomik faktörler. İş kazaları sadece insan hayatına mal olmakla kalmaz, aynı zamanda üretim kayıplarına, tazminat davalarına ve kurum itibarının zedelenmesine yol açar. Bu nedenle, sürecin doğru yönetilmesi ve yasal mevzuata uygun şekilde belgelendirilmesi, Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden de takip edilebileceği üzere İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin bir gereğidir.

• Çalışanların sağlık ve güvenliğini en üst düzeyde korumak.
• İş kazaları ve meslek hastalıklarını kaynağında önlemek.
• Güvenli bir çalışma kültürü oluşturarak verimliliği artırmak.
• Yasal denetimlerde sorun yaşamamak ve idari para cezalarının önüne geçmek.

Mevzuata göre risk değerlendirmesi işverenin sorumluluğundadır. Ancak işveren bu süreci tek başına yürütmez; yasal olarak belirlenmiş bir ekip kurmakla yükümlüdür. Bu ekibin kalbinde iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi yer alır. İlgili tehlike sınıfına uygun belgeye sahip profesyoneller, örneğin tehlikeli sınıftaki bir işletme için B sınıfı uzmanlık belgesine sahip kişiler, teknik bilgi ve tecrübeleriyle sürece liderlik ederler.

• İşveren veya işveren vekili (Ekibin doğal lideridir).
• İşyerinde görevli iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri.
• Çalışan temsilcileri.
• İşyerindeki destek elemanları.
• İşyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenmiş, yürütülen çalışmaları ve tehlikeleri bilen çalışanlar.

İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, sürecin belirli aşamalar halinde yürütülmesini emreder. Bu aşamalar birbirini takip eden ve sürekli iyileştirme döngüsü (PUKÖ - Planla, Uygula, Kontrol Et, Önlem Al) içinde yer alan adımlardır. Sürecin her bir adımı, uzmanın görev ve sorumlulukları çerçevesinde titizlikle yönetilmeli ve belgelendirilmelidir.

1. 1

   1. Tehlikelerin Tanımlanması

   İşyerinde var olan veya dışarıdan gelebilecek, çalışana veya işyerine zarar verebilecek her türlü potansiyel tehlike kaynağının tespit edilmesidir.

2. 2

   2. Risklerin Belirlenmesi ve Analizi

   Tespit edilen tehlikelerin ne sıklıkla zarara yol açabileceği (olasılık) ve zararın ne boyutta olacağı (şiddet) hesaplanarak risk seviyeleri belirlenir.

3. 3

   3. Risk Kontrol Adımları

   Kabul edilemez seviyedeki riskleri ortadan kaldırmak veya kabul edilebilir seviyeye indirmek için alınacak önlemlerin planlanması ve uygulanmasıdır.

4. 4

   4. Dokümantasyon

   Tüm sürecin yasal formatta yazıya dökülmesi, kayıt altına alınması ve ekip üyeleri tarafından imzalanması aşamasıdır.

5. 5

   5. Gözden Geçirme ve Yenileme

   Belirlenen periyotlarda veya işyerinde meydana gelen önemli değişikliklerde risk değerlendirmesinin güncellenmesidir.

Tehlikelerin tanımlanması aşaması, risk değerlendirmesi sürecinin temel taşıdır. Yanlış veya eksik tanımlanan bir tehlike, ileride yaşanabilecek bir iş kazasının habercisidir. Bu aşamada işyerinin fiziki koşulları, kullanılan makineler, kimyasal maddeler, çalışma yöntemleri ve hatta çalışanların psikososyal durumları bile göz önünde bulundurulmalıdır.

Veri toplama sürecinde geçmiş iş kazası kayıtları, ramak kala olay formları, periyodik kontrol raporları ve ortam ölçüm sonuçları mutlaka incelenmelidir. Tehlikeler genellikle beş ana başlık altında sınıflandırılır:

Risk analizi aşamasında tehlikelerin büyüklüğünü matematiksel veya mantıksal bir temele oturtmak için çeşitli yöntemler kullanılır. Seçilecek yöntem işyerinin karmaşıklığına, tehlike sınıfına ve üretim süreçlerine göre değişiklik gösterir. İSG profesyonelleri genellikle kalitatif (nitel) ve kantitatif (nicel) yöntemleri bir arada kullanarak en doğru sonuca ulaşmayı hedefler.

• L Tipi (5x5) Matris Yöntemi: En yaygın kullanılan yöntemdir. Risk = Olasılık x Şiddet formülüyle hesaplanır. Genellikle daha az karmaşık olan, küçük ve orta ölçekli işletmelerde tercih edilir.
• Kinney Metodu: Olasılık ve Şiddet parametrelerine ek olarak Frekans (maruziyet sıklığı) parametresini de işin içine katar. Uzun süreli maruziyetlerin olduğu sanayi tesisleri için idealdir.
• HAZOP (Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi): Özellikle kimya endüstrisinde, boru hatları ve karmaşık proseslerin incelenmesinde kullanılan detaylı bir yöntemdir.
• FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi): Üretim sektöründe, bir sistemin veya makinenin hangi noktalarda hata verebileceğini ve bu hatanın sonuçlarını analiz etmek için kullanılır.

Risk seviyesi belirlendikten sonra, kabul edilemez veya dikkate değer riskleri azaltmak için harekete geçilmelidir. Bu aşamada uluslararası kabul görmüş 'Risk Kontrol Hiyerarşisi' uygulanır. Bu hiyerarşi, en etkili yöntemden en az etkili yönteme doğru sıralanmış bir dizi adımı içerir. İSG profesyonelleri, önlemleri belirlerken her zaman listenin en üstündeki seçeneği uygulamaya çalışmalıdır.

• Eliminasyon (Ortadan Kaldırma): Tehlikeyi kaynağında tamamen yok etmektir. Örneğin, tehlikeli bir kimyasalın kullanımını tamamen durdurmak.
• İkame (Yerine Koyma): Tehlikeli olanı, daha az tehlikeli olanla değiştirmektir. Örneğin, zehirli bir çözücü yerine su bazlı bir temizleyici kullanmak.
• Mühendislik Kontrolleri: Tehlikeyi çalışandan izole etmektir. Makine koruyucuları takmak, lokal havalandırma sistemleri kurmak veya gürültü kabinleri inşa etmek bu gruba girer.
• İdari Kontroller: Çalışma sürelerini kısaltmak, uyarı levhaları asmak, rotasyonlu çalışma sistemine geçmek ve çalışanlara temel İSG eğitimi vermek gibi organizasyonel önlemlerdir.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Diğer tüm adımlar uygulandıktan sonra kalan riskler için baret, eldiven, maske veya emniyet kemeri gibi donanımların kullanılmasıdır. KKD her zaman son çaredir.

Mevzuat gereği, risk değerlendirmesi işyerinin tehlike sınıfına göre belirli periyotlarla yenilenmek zorundadır. Ancak bu süreleri beklemeksizin, işyerinde meydana gelen bazı önemli değişiklikler veya olaylar da risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen yenilenmesini gerektirir. Süreçlerin takibi ve atamaların yapılması için ISG-KATIP atama sistemi üzerinden uzman ve hekim sözleşmelerinin güncel tutulması zorunludur.

Periyodik süreler dışında yenileme gerektiren durumlar şunlardır: işyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması, yeni teknoloji veya makinelerin kullanılmaya başlanması, iş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmesi, çalışma ortamı ölçümlerinde sınır değerlerin aşıldığının tespit edilmesi.

İş güvenliği uzmanları, risk değerlendirmesi sürecinin teknik danışmanları ve yöneticileridir. Sürecin mevzuata uygun yürütülmesini sağlamak, doğru metodolojiyi seçmek ve ekibi yönlendirmek uzmanların asli görevleri arasındadır. Bu alanda kariyer yapmayı hedefleyenlerin sıklıkla sorduğu iş güvenliği uzmanı nasıl olunur sorusunun yanıtı, alınacak nitelikli eğitimlerde ve GAZIODM tarafından yapılan sınavlarda başarılı olmaktan geçer.

ISG Kursu olarak, iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin yetişmesine büyük önem veriyoruz. İster sektöre yeni adım atacak olun, isterseniz mevcut belgenizi yükseltmek isteyin, risk değerlendirmesi gibi hayati konularda derinlemesine bilgi sahibi olmanız şarttır. Kariyer yolculuğunuzda size rehberlik edecek profesyonel eğitim içeriklerimize ulaşmak için tüm eğitimler sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Güvenli bir gelecek, bilinçli adımlarla başlar.